تاریخچه

منبت کاری :

هنر ایجاد نقش برجسته بر سطح چوب از طریق کندن و جداکردن زمینه طرح به وسیله ابزارهای فلزی چون مغار را منبت کاری می گویند .کنده کای چوب یکی از ارزنده ترین هنرهای سنتی ایران است به ویژه از زمان استیلای اعراب .از آثار تخت جمشید پارهای از کار های کنده کاری چوب دیده می شود .در دوره میانی اسلامی پنج تا ده منبت کاری بر اساس طرحهای هندسی ،شیارهای موازی ،خط ثلث و اسلیمی وختایی به سبک ایرانی وجود داشته .در دوره صفویا ن منبت کاری مانند سایر هنرهای دیگر ایران رو به کمال رفت ومنجر به خلق شاهکارهای زیادی شد.در اصفهان مساجدی از عهد صفویان وجود دارند که دربهایشان هنوز دست نخورده و سالم باقی مانده است .در این شیوه هنری استاد کار طرح را بهصورت چرمه و گرده ذغال بر سطح چوب منتقل کرده و سپس با ابزارهای چون مغار نیم گرد ،مغار سرتخت و … ابتدا خطوط محیطی طرح ر ا ایجادو سپس به برداشتن زمینه می کند عمق کنده کاری متناسب با کاربرد شی ای که ساخته می شود متفاوت است به عنوان مثال اگر کنده کاری بر شی ساخته شده جنبه تزیینی داشته باشد این ضخامت چند میلی متر خواهد بود اما در صورتیکه شی مورد نظر قالبی چوبی برای چاپ قلمکار باشد عمق کنده کاری تا حدود پنج سانتیمتر نیز می رسد .کنده کاری بیشتر روی چوبهایی انجام می گیرد که ضمن محکم بودن گره نداشته باشد مانند گردو ،آبنوس، گلابی و انواع چوبهای جنگلی .در کارهای ظریف از چوب گلابی استفاده می شود ولی برای کارهای بزرگتر و یا ساخت تندیس های چوبی بیشتر از چوب گردو که آغشته به نفت شده است بهره می گیرند، چرا که نفت در چوب نفوذ کرده وسطح آن را برای کنده کاری نرم تر می سازد .چوبی که روی آن کنده کاری می شود به وسیله گیره ثبات می شود تا مغار به راحتی روی آن حرکت کند .برای قسمتهای مختلف از مغارهایی متناسب با طرح استفاده می کنند تا به بهترین نحو ممکن نقش چوبی را شبیه به طرح اصلی در آورند.پس از کنده کاری زمینه و رسیدن به ضخامت مورد نظر مجدد روی قسمت های برجسته با نوک مغار و یا چاقوی تیز که مخصوص کارهای ظریف تر است نقش اندازی و با سمباده کاری نرم و صیقلی می شود به این عمل در اصطلاح سنتی کار چند سطحی می گویند .در نهایت تمام سطح کار با روغن کمان یالایه ای از پلی استر آستر می شود تا چوب به مرور زمان ترک نخورد ودر مقابل رطوبت مقاوم باشد .

منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب .کلمه ی منبت به معنی کنده کاری روی چوب می باشد و منبت کار کسی است که روی چوب عمل کنده کاری را انجام می دهد.
منبت کاری در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می باشد. باستان شناسان و مورخان تاریخ ، استفاده از چوب برای ساخت خانه ها را در ایران مربوط  به 4200 سال پیش از میلاد مسیح دانسته اند که مقارن با عصر حجر و دورانی که بومی ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران زندگی می کردند، می دانند.

 

قطعات چوبی در یکی از مقبره های شهرستان فسا، در استان فارس، به دست آمده که مربوط به 5000 سال قبل بوده و نشان دهنده ی این است که ایرانیان باستان از چوب برای ساخت ابزارهای مختلف استفاده می کرده اند.
با توجه به دو قطعه از یک منبر ساخته ی قرن 12 میلادی که مربوط به اواخر دوره ی سلجوقیان است و هم  اینک در موزه  نگهداری می شود ، درمی یابیم که تزئین چوب با گل و بوته های برجسته و فرو رفته (شبیه به منبت امروزی) رواج داشته است. آثار صنعت منبت  کاری در دوره ی چنگیز و تیمور نسبتاً بیشتر است و نقوش ایرانی و طرح های چینی فراوانی به چشم می خورد، از آثار این دوره می توان منبر مسجد نائین به تاریخ سال 711 هجری قمری و مرقد حضرت عبدالعظیم در شهرری  را نام برد که   با اشکال هندسی و برگ های مدور تزئین شده است .

 

در عصر تیموریان شیوه ی منبت کاران دوره ی مغول ها ادامه یافت و از نمونه های خوب این دوره ” دو لنگه ی در ” متعلق به نیمه های دوم قرن پانزدهم میلادی (قرن 9 هجری قمری) است که در موزه متروپولیتن نگاهداری می شود.ر دوره ی زندیه و قاجار، منبت کاری رو به انحطاط رفت و ساختن درهای منبت و قطعات بزرگ ، جای خود را به قطعات کوچکتر مانند رحل قرآن و قاب آئینه داد.
در حال حاضر منبت کاری در گوشه و کنار ایران رواج دارد و می توان گفت که در شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، آباده، شاهرود و … نسبتاً منبت کاری بیشتر انجام می شود. طرح های اصیل ایرانی شامل اسلیمی ها، ختایی، گل و بوته، گل و مرغ و … می باشد که تدریجاً انواع طرح های خارجی مانند گوشواره ای، فرشته ای و … جای آن ها را می گیرند.